Wie een werk van Jan Cremer ziet, krijgt zelden een rustige, vrijblijvende indruk. Zijn schilderijen, boeken en foto’s draaien om snelheid, bravoure en botsing, maar achter die provocatie zit ook een scherp gevoel voor beeld, materiaal en publiciteit. In dit artikel leg ik uit hoe zijn kunstenaarschap ontstond, waarom zijn werk zo invloedrijk werd en waarop je let als je een schilderij, litho of foto van hem wilt bekijken of verzamelen.
De belangrijkste punten over deze Nederlandse kunstenaar
- Multitalent als schilder, schrijver en fotograaf.
- Peinture barbarisme is zijn eigen naam voor expressief schilderen met dikke lagen verf en uiteenlopende materialen.
- Het boek uit 1964 maakte hem internationaal bekend en versterkte zijn imago als enfant terrible.
- Zijn schilderijen bewegen van woeste abstractie naar kleurrijke landschappen en tulpenvelden.
- Voor verzamelaars zijn herkomst, conditie, techniek en echtheid belangrijker dan alleen de naam op het doek.
Waarom deze kunstenaar nog steeds tot de verbeelding spreekt
Volgens Museum de Fundatie behoort Jan Cremer tot de belangrijkste makers in de collectie, juist omdat hij schilderen en schrijven nooit als gescheiden werelden behandelde. Hij was een Nederlandse schrijver, schilder en fotograaf die zijn eigen reputatie actief vormgaf. Zijn werk ging niet alleen over wat er op papier of doek gebeurde, maar ook over de manier waarop het publiek daarop reageerde.
Cremer werd op 20 april 1940 geboren in Enschede en overleed op 19 juni 2024 in Amsterdam, op 84-jarige leeftijd. Hij volgde kunstonderwijs in Arnhem en Den Haag en trok in 1958 naar Parijs, waar hij in contact kwam met kunstenaars als Karel Appel, Bram Bogart en Corneille. Die internationale omgeving gaf hem geen nette stijlformule, maar wel de vrijheid om zich nadrukkelijk tegen bestaande smaaknormen af te zetten.
Dat rebelse karakter moet je niet verwarren met gebrek aan vakmanschap. Hij kende de moderne kunst goed en wist precies tegen welke conventies hij zich keerde. Zijn luidruchtige houding was vaak onderdeel van het werk zelf. Ik vind dat een belangrijk uitgangspunt bij het bekijken van Cremer: de provocatie is niet de volledige inhoud, maar wel een sleutel tot zijn manier van werken.
Van peinture barbarisme naar kleurrijke tulpenvelden
In de late jaren vijftig en vroege jaren zestig ontwikkelde Cremer zijn zogenaamde peinture barbarisme. Daarmee bedoelde hij een directe, lichamelijke schilderwijze met dikke verf, heftige bewegingen en materialen zoals zand en jute. De verf wordt niet alleen aangebracht, maar als het ware op het doek gesmeten, geduwd en opgebouwd.
De term verwijst naar een bewuste afwijzing van verfijnde, academische kunst. Toch zijn de werken niet simpelweg chaotisch. De lagen, krassen en kleurcontrasten sturen je blik over het oppervlak. Ik merk dat je bij een reproductie snel alleen de felle kleuren ziet, terwijl in het origineel vooral de materiële diepte en fysieke energie overtuigen.
| Periode of ontwikkeling | Kenmerken | Wat je vooral moet bekijken |
|---|---|---|
| Jaren vijftig | Figuratieve schilderijen, donkere contouren en invloed van CoBrA | De spanning tussen herkenbare vormen en expressieve kleur |
| Parijs en Den Haag | Peinture barbarisme, dikke verf en gemengde materialen | Opbouw, reliëf, beweging en de lichamelijke manier van schilderen |
| Ibiza | Ruigere landschappen en een trefzekere, bijna schriftachtige penseelvoering | Hoe landschap en ritme in elkaar overvloeien |
| New York | Expressieve tulpenvelden en een sterkere rol voor kleur en herkenbare motieven | De combinatie van Hollandse beeldtaal en Amerikaanse popart |
Na zijn verblijf op Ibiza verhuisde hij naar New York en werkte hij vanuit het Chelsea Hotel. Daar veranderde zijn schilderkunst opnieuw. De bekende tulpenvelden lijken op het eerste gezicht toegankelijker dan zijn vroege abstracte doeken, maar ze blijven ironisch en eigenzinnig. Cremer gebruikte een typisch Nederlands motief en plaatste dat in een internationale, commerciële kunstwereld. Volgens Museum de Fundatie ontstaat zo een verbinding tussen de landschapstraditie, de schilderkunst van Parijs en Ibiza en de popart van New York.
Een goed voorbeeld van zijn tegendraadse humor is de kleurenlitho Groeten uit Lutjebroek uit 1970. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed beschrijft hoe de titel en beeldtaal ook een steek onder water kunnen zijn naar reizende tentoonstellingen en hun soms weinig ambitieuze presentatie. Dat maakt het werk interessant: de grap zit niet los van de kunst, maar bepaalt mede hoe je het beeld leest.
Waarom het boek uit 1964 zo’n schok veroorzaakte
Het autobiografische debuut uit 1964 maakte Cremer in één klap beroemd. De rauwe taal, seksuele passages en zelfverzekerde toon botsten met de burgerlijke moraal van de jaren vijftig. Het boek werd veroordeeld als vulgair en immoreel, maar juist die verontwaardiging hielp het uitgroeien tot een uitzonderlijk verkoopsucces.
Het opvallende is dat Cremer niet passief op die aandacht wachtte. Hij dacht na over omslag, advertenties, beeldvorming en de rol van schandaal. Het beroemde beeld van de jonge auteur op een Harley Davidson werd onderdeel van zijn publieke identiteit. Hij verkocht niet alleen een boek, maar ook een persona.
Dat verklaart waarom zijn schrijverschap relevant blijft voor zijn beeldende werk. Dezelfde snelheid, overdrijving en zintuiglijke directheid keren terug in de schilderijen. Zijn foto’s sluiten daar eveneens op aan. Ze tonen niet alleen een gebeurtenis, maar helpen een wereld en een houding neer te zetten. Wie hem uitsluitend als de schrijver van één berucht boek ziet, mist dus een groot deel van zijn kunstenaarschap.
Hoe beoordeel je een werk van Cremer als verzamelaar
De naam alleen zegt bij deze kunstenaar niet genoeg. Een groot schilderij uit zijn vroege periode, een litho uit de jaren zeventig en een gesigneerde foto vertegenwoordigen verschillende soorten waarde. Ik zou daarom altijd eerst kijken naar techniek, datering, herkomst en conditie voordat ik naar een vraagprijs kijk.
Let op het verschil tussen origineel en editie
Een olieverfschilderij is een uniek werk, terwijl een litho of andere grafische uitgave deel kan uitmaken van een oplage. Controleer bij grafiek het oplagenummer, de handtekening en de staat van het papier. Een beschadiging, verkleuring of oude restauratie kan de waarde en de museale kwaliteit sterk beïnvloeden.
Vraag naar de herkomst
Een goede provenance, oftewel een aantoonbare eigendomsgeschiedenis, geeft meer zekerheid over authenticiteit. Vraag naar oude facturen, tentoonstellingsgegevens, catalogi of documentatie uit een galerie. Bij werken van bekende kunstenaars is een controleerbare herkomst vaak belangrijker dan een indrukwekkend verhaal van de verkoper.
Lees ook: Peter Diem - Kleur, Koeien & Cobra: Alles over zijn kunst
Beoordeel het werk niet alleen op formaat
Een groot doek trekt aandacht, maar omvang is geen garantie voor kwaliteit. Bij Cremer kan een kleiner werk uit een sterke vroege periode artistiek interessanter zijn dan een groter decoratief beeld. Kijk naar de samenhang van de compositie, de originaliteit van de verfbehandeling en de vraag of het werk past binnen een herkenbare fase van zijn oeuvre.
Er bestaat daarom geen eerlijke algemene prijs voor een werk van Cremer. De marktwaarde hangt af van medium, afmetingen, periode, conditie, oplage, provenance en vraag op het moment van verkoop. Voor een serieuze aankoop zou ik minstens twee onafhankelijke waarderingen vergelijken en nooit alleen afgaan op een online afbeelding.
Waar je het oeuvre in 2026 kunt beleven
Museum de Fundatie in Zwolle bezit de grootste museale collectie van zijn werk in Nederland. De tentoonstelling Cremer in context - de vroege jaren is in 2026 te zien tot en met 20 september. De presentatie brengt ruim vijftig werken van Cremer samen met ongeveer dertig werken van tijdgenoten en ongeveer veertig foto’s uit zijn fotoarchief.
Die combinatie is waardevol, omdat je de schilder niet los van zijn omgeving hoeft te bekijken. Werken van onder anderen Karel Appel, Armando, Bram Bogart en Jacqueline de Jong laten zien welke artistieke discussies er speelden. Tegelijk wordt duidelijk dat Cremer niet simpelweg een navolger van CoBrA, popart of het abstract expressionisme was. Hij gebruikte invloeden, maar maakte er een eigen, agressieve beeldtaal van.
Wie de tentoonstelling bezoekt, doet er goed aan niet alleen op de bekende tulpen te letten. Juist de vroege doeken, zelfportretten en materialen vertellen hoe snel hij zich ontwikkelde. Mijn advies is om eerst afstand te nemen voor de compositie en daarna dichtbij te kijken naar krassen, opgedroogde lagen, zand en penseelsporen. Daar zit vaak de meeste informatie.
Wat van Cremer het langst blijft hangen
De blijvende betekenis van Cremer ligt niet alleen in zijn bestseller, zijn bravoure of zijn kleurrijke schilderijen. Hij liet zien dat een kunstenaar tegelijk maker, schrijver, fotograaf en regisseur van zijn eigen publieke beeld kan zijn. Dat klinkt tegenwoordig vanzelfsprekend, maar in het Nederland van de jaren zestig was het een radicale houding.
Voor kunstliefhebbers is zijn oeuvre vooral interessant omdat het meerdere ingangen biedt. Je kunt beginnen bij de verf, bij de literatuur, bij de fotografie of bij de vraag hoe kunst en persoonlijk imago elkaar beïnvloeden. Wie zijn werk wil kopen, doet er goed aan de sensatie even opzij te zetten en rustig te kijken naar kwaliteit, authenticiteit en context. Precies daar blijkt hoeveel meer er achter de rebel schuilgaat.
