Het verhaal over het oor van Vincent van Gogh is kort, schokkend en vaak te simpel verteld. Op 23 december 1888 raakte de schilder in Arles verwikkeld in een ernstige psychische crisis na spanningen met Paul Gauguin. Ik zet hieronder op een rij wat er waarschijnlijk gebeurde, wat nog onzeker is en waarom deze gebeurtenis niet los te zien is van zijn kunst.
De kern van het oorverhaal in één oogopslag
- Datum: de gebeurtenis vond plaats in de nacht van 23 december 1888 in Arles.
- Linkeroor: Van Gogh verwondde zijn linkeroor, maar bronnen verschillen over hoeveel weefsel precies werd afgesneden.
- Aanleiding: een ruzie met Paul Gauguin viel samen met een ernstige psychische crisis.
- Daarna: hij werd naar het ziekenhuis gebracht en kreeg later opnieuw psychische aanvallen.
- Kunst: de beroemde zelfportretten met verband tonen hoe hij de gebeurtenis artistiek verwerkte.
Wat gebeurde er op 23 december 1888
Vincent van Gogh woonde in Arles in het Gele Huis, waar hij een kunstenaarsgemeenschap wilde opbouwen. Paul Gauguin verbleef er vanaf oktober 1888 bij hem. De twee schilders bewonderden elkaar, maar botsten ook geregeld over hun temperament, werkwijze en ideeën over kunst.
Na een ruzie verliet Gauguin het huis op de avond van 23 december 1888. Wat er daarna precies gebeurde, blijft onderwerp van discussie. Vaststaat dat Van Gogh zichzelf met een scheermes aan zijn linkeroor verwondde tijdens een toestand van grote verwarring.
Volgens de historische overlevering bracht hij het afgesneden weefsel, gewikkeld in papier, naar een vrouw in een bordeel. In veel verhalen wordt zij Rachel genoemd. De politie vond Van Gogh later zwaar verzwakt en bracht hem in de vroege ochtend naar het ziekenhuis in Arles. Gauguin waarschuwde ondertussen Vincents broer Theo in Parijs.
Die volgorde is belangrijk. Het was geen losstaand, theatrale incident van een excentrieke kunstenaar, maar het begin van een periode met terugkerende psychische aanvallen, angst en verwarring. Van Gogh keerde aanvankelijk terug naar het Gele Huis, maar liet zich enkele maanden later vrijwillig opnemen in Saint-Rémy-de-Provence.
Sneed Van Gogh zijn hele oor af
Het korte antwoord is dat we met zekerheid weten dat hij zijn linkeroor ernstig verwondde, maar dat bronnen niet volledig overeenkomen over de omvang van de verwonding. Lange tijd werd verteld dat hij alleen zijn oorlel had afgesneden. Later onderzoek naar medische aantekeningen en getuigenissen wees erop dat mogelijk vrijwel het hele uitwendige oor verloren ging.
| Vraag | Zorgvuldig antwoord |
|---|---|
| Welk oor? | Het linkeroor van Vincent van Gogh. |
| Wanneer? | In de nacht van 23 december 1888. |
| Waar? | In het Gele Huis in Arles, Zuid-Frankrijk. |
| Hoeveel werd afgesneden? | De bronnen spreken elkaar tegen, van een deel van het oor tot vrijwel het volledige uitwendige oor. |
| Wat gebeurde daarna? | Van Gogh werd naar het ziekenhuis gebracht en medisch behandeld. |
Ik vind het belangrijk om hier geen schijnzekerheid te geven. De populaire voorstelling van een volledig afgesneden oor is niet zomaar uit de lucht gegrepen, maar ook de formulering dat we exact weten wat er gebeurde is te stellig. Het Van Gogh Museum beschrijft de gebeurtenis in verschillende publieksmaterialen bovendien niet altijd identiek. De veiligste conclusie blijft dat Van Gogh een groot deel van zijn linkeroor verloor.
Waarom deed Vincent van Gogh dit
Er bestaat geen bewezen verklaring die het incident volledig verklaart. De ruzie met Gauguin vormde waarschijnlijk een directe aanleiding, maar de gebeurtenis vond plaats tegen de achtergrond van ernstige psychische ontregeling. Van Gogh had last van angst, verwarring en hallucinaties, al weten we niet welke moderne diagnose daar precies bij zou passen.
Zijn artsen spraken in die tijd over een vorm van epilepsie en acute manie. Moderne onderzoekers hebben daarnaast gewezen op mogelijke psychose, lichamelijke uitputting, alcoholgebruik en het abrupt verminderen van alcohol. Geen van deze verklaringen kan achteraf met absolute zekerheid worden bewezen.
Daarom vind ik het misleidend om te zeggen dat Van Gogh zijn oor afsneed omdat hij een “gek genie” was. Die romantische mythe koppelt psychisch lijden aan artistiek talent, terwijl daar geen goede reden voor is. Zijn ziekte maakte hem niet tot een betere schilder, en zijn schilderijen mogen niet worden gereduceerd tot illustraties van zijn crisis.
Welke rol speelde Paul Gauguin
Gauguin is onlosmakelijk verbonden met het verhaal, maar zijn precieze rol blijft onzeker. Volgens zijn eigen latere relaas had Van Gogh hem na de ruzie met een scheermes achtervolgd. Gauguin vluchtte vervolgens naar een hotel en vertrok kort daarna uit Arles.
Er zijn ook theorieën geweest dat Gauguin Van Gogh tijdens een confrontatie met een zwaard verwondde en dat de twee kunstenaars daarna een andere versie van het verhaal verspreidden. Daarvoor bestaat echter geen sluitend bewijs. De theorie is interessant, maar mag niet als vaststaand historisch feit worden gepresenteerd.
Wat wel duidelijk is, is dat hun samenwerking onder enorme druk stond. Van Gogh verlangde naar een gemeenschap van kunstenaars, terwijl Gauguin meer afstand en zelfstandigheid wilde. Hun botsing laat zien hoe kwetsbaar het plan voor het Gele Huis was, maar verklaart op zichzelf nog niet de ernst van Vincents crisis.
Wat vertellen de zelfportretten met verband
In 1889 schilderde Van Gogh meerdere zelfportretten waarop hij een verband rond zijn hoofd draagt. Op sommige schilderijen is ook een pijp zichtbaar. Omdat hij zichzelf in een spiegel bekeek, lijkt het gewonde linkeroor voor de kijker aan de rechterkant te zitten. Dat detail leidt regelmatig tot verwarring.
De schilderijen zijn geen medische rapporten en ook geen eenvoudige bekentenissen. Van Gogh koos bewust voor een rustige compositie, felle kleuren en duidelijke penseelstreken. Hij liet zichzelf zien als kunstenaar die doorging met werken, ondanks lichamelijke pijn en mentale instabiliteit.
Wat mij in deze werken vooral treft, is de spanning tussen controle en kwetsbaarheid. Het verband maakt de crisis zichtbaar, terwijl de schilderstijl juist discipline en concentratie uitstraalt. Daardoor vertellen de zelfportretten meer dan alleen wat er met zijn oor gebeurde. Ze tonen hoe Van Gogh probeerde zijn eigen beeld opnieuw vorm te geven.
Waarom het verhaal zijn kunst niet mag overschaduwen
Voor veel mensen is Van Gogh eerst de schilder met het afgesneden oor en pas daarna de maker van De aardappeleters, Zonnebloemen en De sterrennacht. Dat is begrijpelijk, want het incident is gemakkelijk naverteld. Toch maakt die volgorde zijn kunstenaarschap kleiner dan het is.
Van Gogh werkte in ongeveer tien jaar tijd aan honderden schilderijen en tekeningen. Hij ontwikkelde zich van een donkere, sociaal betrokken schilder tot een kunstenaar met een uitgesproken kleurgebruik, ritmische penseelstreken en een zeer persoonlijke manier van kijken.
Het oorverhaal is daarom vooral een ingang tot zijn leven, geen samenvatting ervan. Wie alleen naar de crisis kijkt, mist de rol van Theo, Vincents langdurige oefening, zijn belangstelling voor Japanse prenten en zijn voortdurende zoektocht naar een eigen beeldtaal.
Het verband rond zijn oor vertelt maar een deel van het verhaal
De meest betrouwbare conclusie is eenvoudig. Vincent van Gogh verloor tijdens een ernstige crisis in Arles een groot deel van zijn linkeroor, kort na een conflict met Paul Gauguin. Over de precieze omvang van de verwonding en de directe aanleiding bestaan nog vragen, maar de historische hoofdlijn staat vast.
Wanneer ik naar de zelfportretten met verband kijk, zie ik daarom niet alleen een tragisch incident. Ik zie een kunstenaar die na een diepe ontregeling opnieuw probeerde te schilderen, zichzelf te begrijpen en betekenis te geven aan wat hem was overkomen. Dat maakt zijn werk niet minder pijnlijk, maar wel veel rijker dan de bekende anekdote over zijn oor.
